Nạn nhân – Tội đồ – Nạn nhân: Vòng lặp luẩn quẩn bất tận trong các mối quan hệ

Ngẫm lại sau nhiều năm, tôi thấy phần lớn khổ đau của con người ta xuất phát từ những mối quan hệ không như ý. Và trong mối quan hệ nào cũng vậy, ai cảm thấy khổ đau thường nghĩ mình là nạn nhân. Kể cả khi đã thừa nhận mình sai, bằng cách này hay cách khác, họ vẫn tìm cách bao biện cho cái sai đó và tự biến mình thành nạn nhân (tâm lý nạn nhân).

Lấy ví dụ mối quan hệ cha mẹ và con cái.

Gần đây, từ vụ xôn xao quanh nhóm “Con ghét cha mẹ”, những khái niệm trước đây tưởng chỉ phổ biến trong giới tâm lý học giờ đã thành những từ được nhắc đến rộng rãi: nào là tổn thương trong quá khứ chưa được chữa lành, nào là “đứa trẻ bên trong”, nào là thao túng tâm lý… Đằng sau những câu chuyện ấy, tôi nhìn thấy những vòng lặp luẩn quẩn không có hồi kết.

Một người đàn ông lớn lên trong một gia đình cọc cằn, thô lỗ, có người bố cứ rượu vào là đánh vợ, đánh con. Nếu không có sự thức tỉnh, không có trí tuệ sáng suốt, khi làm cha, người đó rất dễ mang chính cách giáo dục bằng đòn roi, áp bức ấy áp lên vợ và những đứa con của mình. Bạn có thấy trong thực tế, có những người hung hăng y như tính cách của cha ông họ không? Và cứ như thế, nếu thiếu vắng giáo dục và sự nhận thức sáng rõ, những đứa con lại tiếp tục lặp lại hành vi, tính cách của cha ông. Tâm lý học giải thích hiện tượng này qua thuyết học tập xã hội của Albert Bandura (1977): trẻ học hành vi bằng cách quan sát và bắt chước người lớn quanh mình. Giới nghiên cứu gọi đây là sự lan truyền liên thế hệ. Có nghiên cứu đàng hoàng, không phải suy đoán.

Và bạn thử nhìn lại chính mình, có thấy không: bạn bị ảnh hưởng bởi lối sống, tính cách của ông bà, cha mẹ; đến khi bạn sinh con, con bạn lại tiếp tục chịu ảnh hưởng từ bạn. Chưa cần bàn đến di truyền, chỉ riêng việc ngày ngày sống cạnh nhau thôi, tôi dám chắc những đứa cháu của bạn đâu đó cũng sẽ mang chút gì đó từ chính bạn. Thế hệ nào cũng mang theo những khổ đau, những tổn thương, những điều không như ý, và một cách vô thức, họ trao lại chính cách thức tạo ra khổ đau, tổn thương đó cho thế hệ sau.

Vậy thì trong cái vòng luẩn quẩn bất tận này, ai mới là nạn nhân?

Khi còn bé, chúng ta là nạn nhân. Lớn lên, ta thành tội đồ, và những tội đồ ấy lại tạo ra thêm những nạn nhân mới. Vòng tròn cứ thế mà quay, phải không?

Nhiều năm chú trọng tu tâm dưỡng tính, rèn luyện nội tâm, tôi biết đây là con đường đúng đắn để giúp bản thân bứt ra khỏi vòng lặp nạn nhân – tội đồ – nạn nhân kia. Bởi nếu không ý thức rõ ràng về việc cần thoát ra khỏi vòng lặp này, chúng ta sẽ vẫn thấy mình là nạn nhân trong những vấn đề của mình, và vô tình trở thành tội đồ trong câu chuyện, trong vấn đề của người khác.

Trong quá trình tu tâm của mình tôi còn nhận thấy một bước vô cùng quan trọng để chuyển hóa khổ đau và tổn thương, đó chính là nhận diện vấn đề. Muốn giải quyết vấn đề thì trước tiên phải biết đâu là vấn đề đã. Biết vấn đề là gì rồi, các bước tiếp theo sẽ dễ hơn nhiều: tìm nguyên nhân gốc rễ và xử lý nó.

Ví dụ, mỗi lần buột miệng nói với con “Không được cái tích sự gì”, ngay sau đó tôi nhận ra đây là câu có thể làm con tổn thương, bào mòn sự tự tin vốn còn nhỏ nhoi ở con trẻ. Tôi nhận ra mình đang nói lại chính xác câu mà ngày bé bố mẹ vẫn hay nói với tôi mỗi khi tôi làm hỏng việc gì đó. Tôi chỉ đang lặp lại một cách vô thức điều mình đã nghe từ thuở thơ bé. Khi nhận ra như vậy, tôi có thể xin lỗi con, rồi hướng dẫn lại hoặc ghi nhận những gì con đã làm, thay vì chê con “vô tích sự”. Thực hành quy trình nhận diện và điều chỉnh này đủ nhiều, sẽ đến lúc câu ấy vừa chực bật ra, tôi đã kịp nhận ra và nín lại, không nói lời sát thương ấy nữa.

Mô tả thì có vẻ đơn giản vậy đó các bạn ạ, nhưng thực tế không dễ và không nhanh như thế. Trong cuộc sống hằng ngày, không phải ngày nào cũng có đúng tình huống để mình thực hành bài “không nói lời sát thương”, nên muốn thực hành “đủ nhiều” cũng phải mất thời gian. Mà trong một ngày, đâu chỉ có mỗi bài thực hành ấy, còn rất nhiều bài học khác. Nếu thực sự muốn tự mình thay đổi, thực sự mong những mối quan hệ cha mẹ- con cái, vợ chồng, đồng nghiệp… của mình ngày một tốt đẹp hơn, thì chúng ta có hàng trăm bài tập cần rèn luyện mỗi ngày.

Tóm lại, điều tôi muốn chia sẻ là: đừng bao giờ nghĩ mình vô can trong những điều không như ý của cuộc sống, nhưng cũng đừng vì thế mà tự trách hay dằn vặt bản thân. Nếu còn thấy đau khổ, thiệt thòi trong bất kỳ mối quan hệ nào, hãy nhìn ở cả hai chiều: khi đã là người lớn, ai trong chúng ta cũng vừa là nạn nhân, vừa có lúc là tội đồ. Vậy là huề cả làng. Đã huề rồi thì hãy bắt tay nhau xây nên những điều đẹp đẽ, để trong một kiếp người này, chúng ta thực sự sống với tinh thần “người với người sống để yêu nhau”!